ขอตั้งผู้ปกครองให้เด็กที่พ่อแม่เสียชีวิตอย่างไร? ใครยื่นได้ ใครเป็นไม่ได้ และหน้าที่หลังศาลตั้ง

เมื่อพ่อแม่เสียชีวิตจากอุบัติเหตุหรือความเจ็บป่วย ลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะมักอยู่ในความดูแลของปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา หรือพี่ที่โตแล้ว แต่การรับเด็กมาเลี้ยงยังไม่ทำให้ญาติคนนั้นเป็นผู้แทนของเด็กตามกฎหมาย เมื่อต้องลงชื่อในเอกสารแทนเด็ก จัดการเงินหรือทรัพย์มรดกที่เด็กได้รับ หรือติดต่อหน่วยงานในนามเด็ก จึงต้องขอให้ศาลตั้งผู้ปกครอง บทความนี้สรุปหลักตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ หมวดความปกครอง มาตรา 1585 ถึง 1598/18 ตั้งแต่เมื่อไรต้องตั้ง ใครยื่นได้ ใครเป็นไม่ได้ ไปจนถึงหน้าที่หลังศาลตั้ง

เมื่อไรเด็กต้องมีผู้ปกครอง

ผู้เยาว์ที่ไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง จัดให้มีผู้ปกครองได้ในระหว่างที่ยังเป็นผู้เยาว์ (มาตรา 1585) กรณีที่พบบ่อยมีดังนี้

• พ่อแม่เสียชีวิตทั้งสองคน ไม่มีผู้ใช้อำนาจปกครองเหลืออยู่ ญาติที่ดูแลเด็กจึงขอให้ศาลตั้งผู้ปกครอง
• พ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครอง ศาลถอนอำนาจปกครองได้เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ ใช้อำนาจปกครองเกี่ยวกับตัวเด็กโดยมิชอบ หรือประพฤติชั่วร้าย และถอนเฉพาะอำนาจจัดการทรัพย์สินได้ เช่น เมื่อจัดการทรัพย์สินของเด็กในทางที่ผิดจนอาจเป็นภัย (มาตรา 1582) ศาลจึงตั้งผู้ปกครองเฉพาะส่วนที่ถูกถอน หรือเฉพาะเพื่อจัดการทรัพย์สินก็ได้ (มาตรา 1585)
• พ่อหรือแม่เสียชีวิตเพียงคนเดียว อำนาจปกครองอยู่กับพ่อหรือแม่ที่ยังมีชีวิต (มาตรา 1566 (1)) จึงไม่ต้องตั้งผู้ปกครอง แต่พ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่และยังไม่ได้จดทะเบียนรับรองบุตร ยังไม่เป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายของเด็ก (มาตรา 1546 และ 1547) กรณีนี้ควรปรึกษาทนายก่อนว่าจะดำเนินการทางใด

ใครยื่นคำร้องได้

ผู้ปกครองตั้งได้โดยคำสั่งศาลเท่านั้น เมื่อมีผู้ร้องขอ 3 กลุ่ม (มาตรา 1586)

• ญาติของเด็ก เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา หรือพี่ที่บรรลุนิติภาวะแล้ว
• พนักงานอัยการ ญาติติดต่อสำนักงานอัยการคุ้มครองสิทธิและช่วยเหลือทางกฎหมายในจังหวัด เพื่อขอให้พนักงานอัยการเป็นผู้ยื่นได้
• ผู้ที่พ่อหรือแม่ซึ่งตายทีหลังระบุชื่อไว้ในพินัยกรรมให้เป็นผู้ปกครอง

ถ้ามีพินัยกรรมระบุผู้ปกครองไว้ ศาลต้องตั้งตามพินัยกรรม เว้นแต่พินัยกรรมไม่มีผลบังคับ หรือผู้ที่ระบุชื่อเป็นผู้ที่กฎหมายห้ามเป็นผู้ปกครอง (มาตรา 1586) พ่อแม่ที่อยากเลือกคนดูแลลูกไว้ล่วงหน้าจึงทำได้ด้วยการระบุไว้ในพินัยกรรม

ผู้ปกครองมีได้คราวละ 1 คน เว้นแต่พินัยกรรมกำหนดให้มีหลายคน หรือมีผู้ร้องขอโดยมีเหตุผลอันสมควร ศาลจึงตั้งหลายคนได้ และกำหนดให้ทำการร่วมกันหรือกำหนดอำนาจเฉพาะของแต่ละคนก็ได้ (มาตรา 1590)

ใครเป็นผู้ปกครองไม่ได้

ผู้ที่บรรลุนิติภาวะแล้วเป็นผู้ปกครองได้ เว้นแต่บุคคลที่มาตรา 1587 ห้ามไว้ เช่น

• ผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ
• ผู้ที่ไม่เหมาะสมจะปกครองเด็กหรือทรัพย์สินของเด็ก
• ผู้ที่มีหรือเคยมีคดีในศาลกับเด็ก กับผู้บุพการีของเด็ก หรือกับพี่น้องร่วมบิดามารดาหรือร่วมบิดาหรือมารดากับเด็ก
• ผู้ที่พ่อหรือแม่ซึ่งตายแล้วทำหนังสือระบุชื่อห้ามไว้ไม่ให้เป็นผู้ปกครอง

ถ้าภายหลังพบว่าผู้ที่ศาลตั้งเป็นผู้ต้องห้ามอยู่แล้วในขณะที่ศาลตั้ง ศาลจะเพิกถอนคำสั่งตั้งนั้น (มาตรา 1588)

ขั้นตอนขอตั้งผู้ปกครองที่ศาล

1. เตรียมเอกสาร สูติบัตรของเด็ก มรณบัตรของพ่อแม่ บัตรประจำตัวประชาชนและทะเบียนบ้าน ใบสำคัญการเปลี่ยนชื่อ (ถ้ามี) ภาพถ่ายที่แสดงความสัมพันธ์กับเด็ก และบัญชีเครือญาติ
2. ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัว ในท้องที่ที่มูลคดีเกิด หรือท้องที่ที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนา (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 (2)) จะให้ทนายยื่น หรือขอให้พนักงานอัยการยื่นก็ได้ ค่าขึ้นศาล 200 บาท และมีค่าใช้จ่ายอื่น เช่น ค่าประกาศและค่าส่งหมาย ตามที่ศาลกำหนด
3. ศาลนัดไต่สวน ผู้ร้องมาเบิกความ ศาลพิจารณาว่าผู้ร้องเหมาะสมที่จะดูแลเด็กและทรัพย์สินของเด็กหรือไม่
4. ศาลมีคำสั่งตั้งผู้ปกครอง ความเป็นผู้ปกครองเริ่มตั้งแต่วันที่ผู้ปกครองทราบคำสั่งตั้งของศาล (มาตรา 1591) และกำหนดเวลาทำบัญชีทรัพย์สินเริ่มนับจากวันนั้น

หน้าที่ของผู้ปกครองหลังศาลตั้ง

• ทำบัญชีทรัพย์สินของเด็กภายใน 3 เดือน นับแต่วันที่ทราบคำสั่งศาล ถ้าทำไม่ทันให้ร้องขอขยายเวลาต่อศาลก่อนครบกำหนด บัญชีต้องมีพยานรับรองความถูกต้องอย่างน้อย 2 คน ซึ่งบรรลุนิติภาวะและเป็นญาติของเด็ก ถ้าหาญาติไม่ได้ให้ผู้อื่นเป็นพยานได้ (มาตรา 1592)
• ยื่นสำเนาบัญชีต่อศาลภายใน 10 วัน นับแต่ทำบัญชีเสร็จ ถ้าศาลไม่สั่งเป็นอย่างอื่นภายใน 15 วัน ให้ถือว่าศาลยอมรับบัญชีแล้ว (มาตรา 1593) ก่อนศาลยอมรับบัญชี ผู้ปกครองทำได้เฉพาะกิจการที่เร่งร้อนและจำเป็น (มาตรา 1595)
• ส่งบัญชีทรัพย์สินต่อศาลปีละครั้ง นับแต่วันที่เป็นผู้ปกครอง เมื่อศาลได้รับบัญชีปีแรกแล้ว อาจสั่งให้ส่งห่างกว่าปีละครั้งได้ (มาตรา 1598/1) ถ้าระหว่างนั้นเด็กได้ทรัพย์สินที่มีค่าจากมรดกหรือการให้โดยเสน่หา ต้องทำบัญชีทรัพย์สินนั้นแบบเดียวกัน (มาตรา 1598)
• เลี้ยงดูและให้การศึกษา ผู้ปกครองมีสิทธิและหน้าที่เช่นเดียวกับพ่อแม่ในการอุปการะเลี้ยงดู ให้การศึกษาตามสมควร และกำหนดที่อยู่ของเด็ก (มาตรา 1598/2 ประกอบมาตรา 1564 และ 1567) และเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของเด็ก (มาตรา 1598/3)
• ใช้เงินของเด็กเพื่อเด็ก เงินได้ของเด็กใช้เพื่อการเลี้ยงดูและการศึกษาของเด็กได้ตามสมควร ส่วนที่เหลือนำไปหาผลประโยชน์ได้เฉพาะแบบที่กฎหมายกำหนด เช่น ซื้อพันธบัตรรัฐบาลไทย หรือการลงทุนอื่นที่ศาลอนุญาตเป็นพิเศษ (มาตรา 1598/4)
• ปรึกษาเด็กที่อายุ 15 ปีขึ้นไป ถ้าเด็กรู้จักผิดชอบ ก่อนทำกิจการที่สำคัญให้ปรึกษาเด็กก่อนเท่าที่ทำได้ แต่ความยินยอมของเด็กไม่ทำให้ผู้ปกครองพ้นความรับผิด (มาตรา 1598/5)

ผู้ปกครองไม่มีสิทธิได้รับบำเหน็จ เว้นแต่พินัยกรรมกำหนดไว้ หรือศาลกำหนดให้ตามคำร้องขอ (มาตรา 1598/14)

เรื่องที่ต้องขออนุญาตศาลก่อน

การเป็นผู้ปกครองไม่ได้แปลว่าขายทรัพย์สินของเด็กได้เอง นิติกรรมสำคัญตามมาตรา 1574 ผู้ปกครองทำไม่ได้ เว้นแต่ศาลอนุญาต (มาตรา 1598/3) ตัวอย่างเช่น

• ขายหรือแลกเปลี่ยนบ้านและที่ดินของเด็ก
• ก่อตั้งภาระจำยอม สิทธิอาศัย สิทธิเหนือพื้นดิน หรือสิทธิเก็บกินในอสังหาริมทรัพย์ของเด็ก
• ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกิน 3 ปี
• ยกทรัพย์สินของเด็กให้ผู้อื่นโดยเสน่หา
• ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัย

ถอนผู้ปกครอง และเมื่อความปกครองสิ้นสุด

• ศาลสั่งถอนผู้ปกครอง เมื่อผู้ปกครองละเลยไม่ทำหน้าที่ ประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงในหน้าที่ ใช้อำนาจหน้าที่โดยมิชอบ ประพฤติมิชอบไม่สมควรแก่หน้าที่ หย่อนความสามารถจนน่าจะเป็นอันตรายแก่ประโยชน์ของเด็ก หรือมีกรณีต้องห้ามตามมาตรา 1587 (3) (4) หรือ (5) (มาตรา 1598/8) ผู้ร้องขอได้แก่ เด็กที่อายุไม่ต่ำกว่า 15 ปี ญาติของเด็ก หรืออัยการ (มาตรา 1598/9) ระหว่างพิจารณา ศาลตั้งผู้จัดการชั่วคราวดูแลทรัพย์สินของเด็กแทนได้ (มาตรา 1598/10) และศาลยังถอนผู้ปกครองที่ไม่ทำหรือไม่ยื่นบัญชีทรัพย์สินให้ถูกต้องได้ด้วย (มาตรา 1594)
• ความปกครองสิ้นสุด เมื่อเด็กเสียชีวิตหรือบรรลุนิติภาวะ (มาตรา 1598/6) คืออายุครบ 20 ปีบริบูรณ์ (มาตรา 19) หรือสมรสโดยถูกต้องตามกฎหมาย (มาตรา 20)
• ความเป็นผู้ปกครองสิ้นสุด เช่น เมื่อผู้ปกครองตาย ลาออกโดยศาลอนุญาต หรือถูกศาลสั่งถอน (มาตรา 1598/7)
• ส่งมอบทรัพย์สิน เมื่อสิ้นสุดแล้ว ผู้ปกครองหรือทายาทต้องรีบส่งมอบทรัพย์สินที่จัดการให้เด็ก ทายาทของเด็ก หรือผู้ปกครองคนใหม่ และทำบัญชีการจัดการทรัพย์สินส่งมอบภายใน 6 เดือน (มาตรา 1598/11)

ตัวอย่าง

ด.ญ.ฝน อายุ 12 ปี พ่อแม่เสียชีวิตพร้อมกันจากอุบัติเหตุและไม่ได้ทำพินัยกรรม ฝนได้รับมรดกเป็นบ้านหนึ่งหลังและเงินจำนวนหนึ่ง น้าสาวซึ่งเป็นน้องของแม่รับฝนมาเลี้ยงดู

• น้าสาวเป็นญาติของฝน จึงยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวได้ พร้อมสูติบัตรของฝน มรณบัตรของพ่อแม่ และบัญชีเครือญาติ ค่าขึ้นศาล 200 บาท
• เมื่อศาลตั้งน้าสาวเป็นผู้ปกครอง น้าต้องทำบัญชีทรัพย์สินของฝนให้เสร็จภายใน 3 เดือนนับแต่วันที่ทราบคำสั่ง มีญาติที่บรรลุนิติภาวะ 2 คนรับรอง แล้วยื่นสำเนาต่อศาลภายใน 10 วัน
• หลังจากนั้นน้าส่งบัญชีทรัพย์สินต่อศาลปีละครั้ง ถ้าต้องการขายบ้านเพื่อนำเงินมาใช้ในการศึกษาของฝน ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลก่อน
• เมื่อฝนอายุครบ 20 ปี ความปกครองสิ้นสุด น้าต้องรีบส่งมอบทรัพย์สินให้ฝน และส่งบัญชีการจัดการภายใน 6 เดือน

ปรึกษาทนายเรื่องการตั้งผู้ปกครอง

คำร้องที่มีเอกสารครบและญาติเห็นพ้องกันช่วยให้การไต่สวนราบรื่น ส่วนกรณีที่ญาติหลายฝ่ายต้องการเป็นผู้ปกครอง เด็กมีทรัพย์มรดกที่ต้องจัดการ หรือต้องขออนุญาตศาลขายทรัพย์สิน ควรมีทนายช่วยตั้งแต่ต้น บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรี ทนายที่สนใจจะตอบกลับในแชตของแพลตฟอร์ม หรือค้นหาทนายด้านครอบครัวตามจังหวัดได้ทันที