คุณแม่ป่วยอัลไซเมอร์จนจำลูกไม่ได้ คุณพ่อเส้นเลือดในสมองแตกและนอนติดเตียง หรือคู่สมรสประสบอุบัติเหตุจนสื่อสารไม่ได้ ครอบครัวต้องจ่ายค่ารักษา จัดการเงินและทรัพย์สิน บางครั้งต้องขายที่ดินเพื่อนำเงินมาดูแล แต่ลูกหรือคู่สมรสไม่ใช่เจ้าของทรัพย์สินนั้น จึงลงนามแทนไม่ได้ ทางออกตามกฎหมายคือขอให้ศาลสั่งให้ผู้ป่วยเป็นคนไร้ความสามารถ และตั้งผู้อนุบาลให้ทำการแทน บทความนี้สรุปเงื่อนไข ผู้มีสิทธิยื่น เอกสาร ขั้นตอน และสิ่งที่ผู้อนุบาลยังต้องขออนุญาตศาล
คนไร้ความสามารถกับคนเสมือนไร้ความสามารถ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์แบ่งไว้สองระดับ
| คนไร้ความสามารถ | คนเสมือนไร้ความสามารถ | |
|---|---|---|
| เหตุ | วิกลจริต อาการเป็นอยู่ประจำ ไม่ใช่เป็นครั้งคราว เช่น ผู้ป่วยติดเตียงหรือสมองเสื่อมขั้นรุนแรง (มาตรา 28) | กายพิการ จิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ ประพฤติสุรุ่ยสุร่ายเสเพลเป็นอาจิณ หรือติดสุรายาเมา จนจัดการงานเองไม่ได้ หรือจัดการไปในทางเสื่อมเสียแก่ทรัพย์สิน (มาตรา 32) |
| ผู้ดูแลที่ศาลตั้ง | ผู้อนุบาล | ผู้พิทักษ์ |
| ทำนิติกรรมเอง | ไม่ได้ สิ่งที่ทำลงเป็นโมฆียะ (มาตรา 29) ผู้อนุบาลเป็นผู้ทำแทน | ทำได้ แต่บางเรื่องต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ก่อน (มาตรา 34) |
เรื่องที่คนเสมือนไร้ความสามารถต้องได้ความยินยอมจากผู้พิทักษ์ เช่น การให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกิน 3 ปี การให้ทรัพย์สินโดยเสน่หา การฟ้องคดีหรือต่อสู้คดีในศาล และการประนีประนอมยอมความ
บทความนี้เน้นกรณีคนไร้ความสามารถ ซึ่งเป็นกรณีของผู้ป่วยที่ตัดสินใจเองไม่ได้แล้ว
ใครยื่นคำร้องได้
มาตรา 28 กำหนดผู้มีสิทธิร้องขอต่อศาลไว้ดังนี้
- คู่สมรส
- ผู้บุพการี คือ พ่อ แม่ ปู่ย่า ตายาย ทวด
- ผู้สืบสันดาน คือ ลูก หลาน เหลน ลื่อ
- ผู้ปกครองหรือผู้พิทักษ์ ของผู้นั้น
- ผู้ที่ปกครองดูแลผู้นั้นอยู่
- พนักงานอัยการ
ญาติที่ไม่อยู่ในรายชื่อนี้และไม่ได้เป็นผู้ดูแลผู้ป่วยอยู่ เช่น พี่น้องที่อยู่ห่างกัน ติดต่อสำนักงานอัยการคุ้มครองสิทธิและช่วยเหลือทางกฎหมายในจังหวัด เพื่อขอให้พนักงานอัยการเป็นผู้ยื่นคำร้องได้
ใครเป็นผู้อนุบาล
- ผู้ป่วยมีคู่สมรส คู่สมรสเป็นผู้อนุบาล แต่ถ้ามีเหตุสำคัญ และผู้มีส่วนได้เสียหรืออัยการร้องขอ ศาลตั้งผู้อื่นแทนได้ (มาตรา 1463)
- ผู้ป่วยบรรลุนิติภาวะแล้วและไม่มีคู่สมรส พ่อแม่เป็นผู้อนุบาล เว้นแต่ศาลจะสั่งเป็นอย่างอื่น (มาตรา 1569/1)
- กรณีที่พบบ่อย พ่อหรือแม่ที่เป็นม่ายป่วย ลูกที่ดูแลอยู่ยื่นคำร้องขอให้ศาลสั่งให้พ่อหรือแม่เป็นคนไร้ความสามารถ และขอให้ตั้งตนเป็นผู้อนุบาลไปในคำร้องเดียวกัน
ยื่นที่ไหน ใช้เอกสารอะไร
ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัว ในท้องที่ที่มูลคดีเกิด หรือท้องที่ที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนา ค่าขึ้นศาล 200 บาท และค่าส่งหมายตามอัตราของศาล
เอกสารที่สำนักงานอัยการสูงสุดแนะนำให้เตรียม
- ของผู้ป่วย สำเนาบัตรประชาชน สูติบัตร ทะเบียนบ้าน ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่า หนังสือเปลี่ยนชื่อ และบัตรคนพิการ (ถ้ามี)
- ของผู้ร้อง สำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้าน หลักฐานความเป็นญาติ
- ของทายาท หนังสือให้ความยินยอมที่ทายาททุกคนลงลายมือชื่อ และใบมรณบัตรของทายาทที่เสียชีวิตแล้ว (ถ้ามี)
- รายงานความเห็นแพทย์หรือใบรับรองแพทย์ ที่ระบุโรคหรืออาการไว้ชัดเจน
- ภาพถ่ายผู้ป่วย
สำเนาทุกแผ่นให้ผู้ร้องลงลายมือชื่อรับรองสำเนาถูกต้อง
ขั้นตอนที่ศาล
- เตรียมเอกสารและใบรับรองแพทย์ ให้แพทย์ผู้รักษาระบุโรคและอาการให้ชัด
- ให้ทายาทลงนามยินยอม การที่ญาติเห็นพ้องกันช่วยลดข้อโต้แย้งในศาล
- ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัว ยื่นเองผ่านทนาย หรือขอให้พนักงานอัยการยื่น
- ศาลไต่สวน ผู้ร้องมาเบิกความ ศาลอาจฟังพยาน ญาติ และแพทย์ประกอบ
- ศาลมีคำสั่ง ให้ผู้ป่วยเป็นคนไร้ความสามารถและตั้งผู้อนุบาล คำสั่งนี้ต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา (มาตรา 28)
- นำคำสั่งศาลไปใช้ ติดต่อโรงพยาบาล สำนักงานที่ดิน หรือหน่วยงานอื่นในนามผู้ป่วย
ผู้อนุบาลทำอะไรได้ และเรื่องไหนต้องขออนุญาตศาล
ผู้อนุบาลทำนิติกรรมแทนคนไร้ความสามารถ และต้องจัดการทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ของผู้ป่วย แต่นิติกรรมสำคัญตามมาตรา 1574 ต้องขออนุญาตศาลก่อนทุกครั้ง หลักนี้ใช้กับผู้อนุบาลที่เป็นคู่สมรสผ่านมาตรา 1598/15 และกับผู้อนุบาลคนอื่นผ่านมาตรา 1598/18 และ 1598/3 ตัวอย่างเช่น
- ขายหรือแลกเปลี่ยนบ้านและที่ดิน ของผู้ป่วย
- ก่อภาระจำยอม สิทธิอาศัย หรือสิทธิเก็บกิน บนอสังหาริมทรัพย์
- ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกิน 3 ปี
- ยกทรัพย์สินให้ผู้อื่นโดยเสน่หา
- ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการ
การได้เป็นผู้อนุบาลจึงไม่ได้แปลว่าขายที่ดินของพ่อแม่ได้ทันที ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลอีกครั้ง และอธิบายว่าการขายเป็นประโยชน์ต่อผู้ป่วยอย่างไร
ทำไมหนังสือมอบอำนาจเดิมจึงไม่พอ
- สัญญาตัวแทนระงับ เมื่อตัวการตกเป็นคนไร้ความสามารถ (มาตรา 826) หนังสือมอบอำนาจที่พ่อแม่เคยทำไว้จึงใช้ต่อไม่ได้หลังมีคำสั่งศาล เว้นแต่ข้อสัญญาหรือสภาพของกิจการนั้นจะเป็นอย่างอื่น
- ลงนามขณะผู้ป่วยไม่รู้ตัว การที่คนวิกลจริตซึ่งศาลยังไม่ได้สั่งทำลง เป็นโมฆียะได้เมื่อทำในขณะจริตวิกลและอีกฝ่ายรู้ว่าเขาวิกลจริต (มาตรา 30) เอกสารที่ให้ผู้ป่วยลงนามในภาวะนั้นจึงเสี่ยงถูกโต้แย้งภายหลัง
ถ้าผู้ป่วยอาการดีขึ้นจนเหตุนั้นหมดไป ผู้ป่วยเองหรือบุคคลตามมาตรา 28 ร้องขอให้ศาลเพิกถอนคำสั่งได้ และคำสั่งเพิกถอนก็ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเช่นกัน (มาตรา 31)
ตัวอย่าง
คุณแม่อายุ 78 ปี ป่วยอัลไซเมอร์ระยะรุนแรงและนอนติดเตียง คุณพ่อเสียชีวิตแล้ว มีลูก 3 คน ลูกคนโตเป็นผู้ดูแล และต้องการขายที่ดินแปลงหนึ่งของคุณแม่เพื่อจ่ายค่าดูแลระยะยาว
- ลูกคนโตยื่นคำร้องได้ในฐานะผู้สืบสันดานและผู้ดูแล น้องอีกสองคนลงนามหนังสือให้ความยินยอม
- ยื่นที่ศาลเยาวชนและครอบครัว ชำระค่าขึ้นศาล 200 บาท แนบใบรับรองแพทย์ที่ระบุอาการชัดเจน
- เมื่อศาลสั่งให้คุณแม่เป็นคนไร้ความสามารถและตั้งลูกคนโตเป็นผู้อนุบาล การขายที่ดินยังต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลตามมาตรา 1574 อีกครั้ง
- เมื่อได้รับอนุญาตแล้ว จึงนำคำสั่งศาลไปดำเนินการโอนที่สำนักงานที่ดิน
ปรึกษาทนายเรื่องการตั้งผู้อนุบาล
คำร้องที่เขียนชัด มีพยานหลักฐานทางการแพทย์ครบ และญาติเห็นพ้องกัน ช่วยให้การไต่สวนราบรื่น ส่วนกรณีที่ญาติเห็นต่างกันว่าใครควรเป็นผู้อนุบาล หรือต้องขออนุญาตศาลขายทรัพย์สิน ควรมีทนายช่วยตั้งแต่ต้น บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรี ทนายที่สนใจจะตอบกลับในแชตของแพลตฟอร์ม หรือค้นหาทนายด้านครอบครัวตามจังหวัดได้ทันที
