ทำพินัยกรรมอย่างไรให้มีผลจริง? 5 แบบตามกฎหมาย พยานที่ใช้ไม่ได้ และการแก้ไขหรือยกเลิก

หลายครอบครัวตั้งใจจะทำพินัยกรรม แต่ทำเองแบบง่าย ๆ แล้วมาพบภายหลังว่าใช้ไม่ได้ เพราะกฎหมายไทยกำหนดแบบของพินัยกรรมไว้เคร่งครัด ถ้าทำผิดแบบ ทรัพย์สินจะกลับไปตกแก่ทายาทโดยธรรมเหมือนไม่มีพินัยกรรมเลย บทความนี้สรุปว่าทำพินัยกรรมอย่างไรให้มีผลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ทำไมควรทำพินัยกรรม

ถ้าไม่มีพินัยกรรม มรดกจะแบ่งตามลำดับทายาทโดยธรรมที่กฎหมายกำหนด ซึ่งอาจไม่ตรงกับที่คุณต้องการ เช่น

• คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสไม่เป็นทายาทโดยธรรม
• ลูกของคู่สมรสที่ไม่ใช่ลูกของคุณ ไม่ได้รับมรดกของคุณ
• คุณอยากยกบ้านให้ลูกคนหนึ่ง และยกที่ดินให้อีกคน แทนการให้ทุกคนถือกรรมสิทธิ์รวมกัน
• คุณอยากยกทรัพย์บางส่วนให้วัด มูลนิธิ หรือผู้ที่ดูแลคุณ

ตัวอย่าง คุณสมชายมีคอนโดเป็นสินส่วนตัวมูลค่า 3 ล้านบาท มีลูก 1 คน และอยู่กินกับคุณนิดโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ถ้าคุณสมชายเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม คอนโดทั้งหมดตกแก่ลูก คุณนิดไม่ได้อะไรเลย แต่ถ้าทำพินัยกรรมยกคอนโดให้คุณนิดไว้อย่างถูกแบบ คอนโดจะเป็นของคุณนิดตามพินัยกรรม

ข้อควรจำคือ พินัยกรรมยกได้เฉพาะทรัพย์สินของผู้ทำเอง ถ้าเป็นสินสมรส ครึ่งหนึ่งเป็นของคู่สมรสอยู่แล้ว ผู้ทำพินัยกรรมจึงจัดการได้เฉพาะส่วนของตน

ใครทำพินัยกรรมได้

ผู้ทำพินัยกรรมต้องมีอายุครบ 15 ปีบริบูรณ์ พินัยกรรมที่คนอายุไม่ถึง 15 ปีทำเป็นโมฆะ (มาตรา 1703) และควรทำในขณะที่มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ ถ้าผู้ทำพินัยกรรมอายุมากหรือเจ็บป่วย ควรเก็บหลักฐานที่แสดงว่าในวันที่ทำยังรู้สึกตัวดี เพื่อป้องกันข้อโต้แย้งภายหลัง

พินัยกรรม 5 แบบตามกฎหมาย

จุดที่มักพลาดในแต่ละแบบ

• แบบธรรมดา พยานทั้งสองคนต้องอยู่พร้อมกันขณะผู้ทำลงชื่อ ไม่ใช่ทยอยมาลงชื่อทีหลัง และถ้าจะขูดลบ ตกเติม หรือแก้ไขภายหลัง ต้องทำตามแบบเดียวกันอีกครั้ง
• แบบเขียนเองทั้งฉบับ ห้ามพิมพ์หรือให้คนอื่นเขียนแม้แต่บางส่วน ต้องลงลายมือชื่อจริง จะใช้ลายพิมพ์นิ้วมือแทนไม่ได้ และการแก้ไขต้องเขียนด้วยลายมือตนเองพร้อมลงชื่อกำกับ
• แบบเอกสารลับ การแก้ไขข้อความในพินัยกรรมต้องมีลายมือชื่อผู้ทำกำกับไว้

ทำพินัยกรรมที่อำเภอหรือเขต

แบบเอกสารฝ่ายเมืองเหมาะกับผู้ที่ต้องการความน่าเชื่อถือสูง เพราะมีเจ้าหน้าที่รัฐจดข้อความและรับรอง ยื่นได้ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือสำนักงานเขตแห่งใดก็ได้ ไม่จำกัดตามภูมิลำเนา

• ค่าธรรมเนียมแบบเอกสารฝ่ายเมือง 50 บาท ถ้าขอให้เจ้าหน้าที่ไปทำนอกสำนักงาน 100 บาท
• ค่าธรรมเนียมแบบเอกสารลับ 20 บาท
• เตรียมบัตรประจำตัวประชาชน รายการทรัพย์สินและเอกสารสิทธิ์ ชื่อผู้รับพินัยกรรม และพาพยาน 2 คนไปด้วย
• ขอให้อำเภอหรือเขตเก็บรักษาพินัยกรรมไว้ได้ และสอบถามรายละเอียดได้ที่ Call Center กรมการปกครอง 1548

ใครเป็นพยานไม่ได้ และใครรับประโยชน์ไม่ได้

มาตรา 1670 ห้ามบุคคลต่อไปนี้เป็นพยานในการทำพินัยกรรม

1. ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ
2. บุคคลวิกลจริต หรือบุคคลที่ศาลสั่งให้เป็นผู้เสมือนไร้ความสามารถ
3. บุคคลที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือตาบอดทั้งสองข้าง

นอกจากนี้ ผู้เขียนพินัยกรรมแทน พยาน และคู่สมรสของบุคคลเหล่านี้ จะเป็นผู้รับประโยชน์ตามพินัยกรรมฉบับนั้นไม่ได้ (มาตรา 1653) ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือให้ลูกหรือคู่สมรสของผู้รับมรดกมาเป็นพยาน จึงควรเลือกพยานที่ไม่มีส่วนได้เสียเลย

ตั้งผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรม

ผู้ทำพินัยกรรมตั้งผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรมเองได้ หรือระบุให้บุคคลหนึ่งเป็นผู้ตั้งก็ได้ (มาตรา 1712) ควรเลือกคนที่ไว้ใจได้ เข้าใจเรื่องเอกสาร และยินดีรับหน้าที่ การระบุไว้ล่วงหน้าช่วยลดข้อโต้แย้งระหว่างทายาท แม้ในทางปฏิบัติหลายหน่วยงานยังอาจขอคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกก่อนโอนทรัพย์สิน

แก้ไขหรือยกเลิกพินัยกรรม

• ผู้ทำพินัยกรรมเพิกถอนได้ทุกเมื่อ ทั้งหมดหรือบางส่วน (มาตรา 1693)
• ถ้าเพิกถอนด้วยพินัยกรรมฉบับใหม่ ฉบับใหม่ต้องทำถูกแบบตามกฎหมายด้วย (มาตรา 1694)
• ถ้ามีต้นฉบับเดียว เพิกถอนได้โดยทำลายหรือขีดฆ่าด้วยความตั้งใจ แต่ถ้ามีหลายต้นฉบับ ต้องทำกับทุกฉบับ (มาตรา 1695)
• ถ้าฉบับก่อนกับฉบับหลังขัดกัน และไม่ได้ระบุไว้เป็นอย่างอื่น ฉบับก่อนถูกเพิกถอนเฉพาะส่วนที่ขัดกัน (มาตรา 1697)

วิธีที่ชัดเจนที่สุดคือเขียนในพินัยกรรมฉบับใหม่ว่าให้ยกเลิกพินัยกรรมทุกฉบับที่เคยทำไว้ แล้วทำฉบับใหม่ให้ถูกแบบ

ชาวต่างชาติทำพินัยกรรมในไทย

ชาวต่างชาติทำพินัยกรรมตามแบบของกฎหมายไทยได้ ถ้ามีทรัพย์สินในไทย เช่น ห้องชุดหรือเงินฝาก การมีพินัยกรรมที่ทำตามกฎหมายไทยช่วยให้ทายาทจัดการในไทยได้สะดวกขึ้น ควรทำฉบับสองภาษาหรือมีคำแปลที่ถูกต้อง และตรวจว่าไม่ขัดกับพินัยกรรมที่ทำไว้ในประเทศของตน ส่วนที่ดินในไทยมีกฎเฉพาะเรื่องการรับมรดกของคนต่างด้าว ควรปรึกษาทนายก่อน

ปรึกษาทนายเรื่องพินัยกรรม

พินัยกรรมที่ดีต้องถูกแบบ ใช้ถ้อยคำชัดเจน และระบุทรัพย์สินให้ตรงกับเอกสารสิทธิ์ ทนายช่วยร่าง ตรวจแบบ และเป็นผู้ประสานพยานได้ บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรีเพื่อให้ทนายด้านมรดกติดต่อกลับผ่านแชทในระบบ หรือค้นหาทนายตามประเภทคดีและจังหวัดได้ทันที