ป้องกันตัวแค่ไหนไม่ผิดกฎหมาย? 4 เงื่อนไข ป้องกันเกินเหตุ ทะเลาะวิวาท และจับขโมยเอง

ผลักคู่กรณีที่เดินเข้ามาประชิดตัวระหว่างโต้เถียง ผลักกันไปมาแล้วต่างคนต่างกลับ หรือไล่จับขโมยได้แต่กลับถูกแจ้งความข้อหาทำร้ายร่างกาย หลายคนเชื่อว่าถ้าเป็นการ “ป้องกันตัว” ก็ไม่ผิด แต่กฎหมายคุ้มครองเฉพาะการป้องกันที่ครบเงื่อนไข บทความนี้สรุปว่าป้องกันแค่ไหนจึงไม่มีความผิด เมื่อไรกลายเป็นการป้องกันเกินสมควรแก่เหตุ จับคนร้ายเองได้แค่ไหน และควรทำอย่างไรเมื่อถูกดำเนินคดี

ป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมายคืออะไร

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 68 บัญญัติว่า ผู้ที่จำต้องกระทำการใดเพื่อป้องกันสิทธิของตนหรือของผู้อื่นให้พ้นภยันตรายซึ่งเกิดจากการประทุษร้ายอันละเมิดต่อกฎหมาย และเป็นภยันตรายที่ใกล้จะถึง ถ้าได้กระทำพอสมควรแก่เหตุ เป็นการป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมาย และผู้นั้นไม่มีความผิด ทั้งยังไม่ต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนให้ผู้ที่ได้รับความเสียหาย ซึ่งไปเรียกเอาจากคนที่เป็นต้นเหตุให้ต้องป้องกันได้ (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 449)

4 เงื่อนไขที่ต้องครบ

1. ภยันตรายเกิดจากการประทุษร้ายที่ละเมิดต่อกฎหมาย เช่น มีคนกำลังจะต่อยหรือแทง ส่วนการกระทำที่กฎหมายให้อำนาจ เช่น เจ้าพนักงานจับกุมโดยชอบ อ้างป้องกันไม่ได้
2. ภยันตรายใกล้จะถึง ไม่ต้องรอให้ถูกทำร้ายก่อน แต่ต้องเป็นภัยที่กำลังจะเกิดจริง ความกังวลว่าอีกฝ่าย “อาจจะ” ทำร้ายยังไม่พอ และเมื่อภัยสิ้นสุด สิทธิป้องกันก็สิ้นสุดด้วย
3. จำต้องทำเพื่อป้องกันสิทธิของตนหรือของผู้อื่น จึงป้องกันคนในครอบครัวหรือคนที่กำลังถูกทำร้ายได้ด้วย
4. พอสมควรแก่เหตุ เลือกวิธีที่ทำให้อีกฝ่ายเสียหายน้อยที่สุดเท่าที่มีในขณะนั้น และไม่รุนแรงเกินกว่าภัยที่ได้รับ

ป้องกันเกินสมควรแก่เหตุ ยังมีความผิด

ถ้ามีเหตุให้ป้องกันจริงแต่ทำเกินสมควรแก่เหตุ ยังมีความผิด เพียงแต่ศาลจะลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ และถ้าเกิดจากความตื่นเต้น ความตกใจ หรือความกลัว ศาลจะไม่ลงโทษก็ได้ (มาตรา 69)

ที่พบบ่อยคือทำต่อหลังภัยหมดไปแล้ว ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าเมื่อผู้ก่อภัยล้มลงจนหมดสภาพที่จะทำร้ายแล้ว การกระทำต่อจากนั้นเป็นการป้องกันเกินสมควรแก่เหตุ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7940/2551) และถ้าอีกฝ่ายหยุดทำร้ายและถอยออกไปแล้ว การตามไปทำร้ายภายหลังไม่ใช่การป้องกันอีกต่อไป

ป้องกัน จำเป็น และบันดาลโทสะ ต่างกันอย่างไร

สมัครใจวิวาทหรือเป็นฝ่ายก่อเหตุ อ้างป้องกันไม่ได้

ถ้าพฤติการณ์แสดงว่าทั้งสองฝ่ายสมัครใจเข้าทะเลาะวิวาทกัน สิทธิอ้างป้องกันจะหมดไป แต่ละฝ่ายต้องรับผิดในสิ่งที่ตนทำต่ออีกฝ่าย และคนที่เป็นต้นเหตุของภัยเองก็อ้างป้องกันไม่ได้ ในคดีหนึ่ง จำเลยด่าอีกฝ่ายด้วยคำหยาบ ผลักโต๊ะใส่ แล้วเข้าต่อสู้กันจนจำเลยกัดใบหูอีกฝ่ายขาดไปบางส่วน ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าจำเลยเป็นผู้ก่อเหตุและสมัครใจทะเลาะวิวาท จึงอ้างป้องกันไม่ได้ (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1665/2543)

ทะเลาะกันแล้วแยกย้าย ไม่มีใครบาดเจ็บ ก็ยังถูกแจ้งความได้ เพราะบางความผิดไม่ต้องมีบาดแผล

• ใช้กำลังทำร้ายโดยไม่ถึงกับเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจ เช่น ผลักหรือตบโดยไม่เกิดบาดแผล เข้าข่ายมาตรา 391 โทษจำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
• ดูหมิ่นผู้อื่นซึ่งหน้า เป็นความผิดอีกฐานตามมาตรา 393 โทษเท่ากัน
• ถ้าเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจ เป็นความผิดฐานทำร้ายร่างกายตามมาตรา 295 โทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ถ้าบาดเจ็บสาหัสเป็นมาตรา 297 ซึ่งโทษหนักกว่ามาก

มาตรา 391 และ 393 เป็นความผิดลหุโทษที่พนักงานสอบสวนเปรียบเทียบปรับได้เมื่อเข้าเงื่อนไข ส่วนมาตรา 295 และ 297 ยอมความไม่ได้ ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในบทความถูกทำร้ายร่างกายต้องทำอย่างไร

ตัวอย่าง: ผลักเพื่อนบ้านระหว่างโต้เถียง

คุณเอทะเลาะกับเพื่อนบ้านเรื่องจอดรถขวางหน้าบ้าน คุณเอพูดหยาบใส่ก่อน เพื่อนบ้านเดินเข้ามาประชิดตัวและชี้หน้า คุณเอจึงผลักเขาออกไป

• การเดินเข้ามาชี้หน้าอย่างเดียวยังไม่ใช่ภยันตรายที่ใกล้จะถึงเสมอไป ต้องดูว่ามีท่าทีจะลงมือทำร้ายทันทีหรือไม่
• คุณเอเริ่มด่าก่อน ถ้าพฤติการณ์ทั้งหมดแสดงว่าต่างฝ่ายสมัครใจวิวาท คุณเอจะอ้างป้องกันไม่ได้
• ผลักแล้วไม่บาดเจ็บเข้าข่ายมาตรา 391 ถ้าล้มลงจนบาดเจ็บเข้าข่ายมาตรา 295 และคำด่าก่อนหน้าเป็นความผิดฐานดูหมิ่นซึ่งหน้าได้อีกฐาน
• ในทางกลับกัน ถ้าคุณเอไม่ได้ยั่วยุ แล้วเพื่อนบ้านง้างหมัดจะชก การผลักเพียงเพื่อให้พ้นหมัดนั้นเป็นการป้องกันที่พอสมควรแก่เหตุ

จับขโมยเองได้ไหม ใช้กำลังได้แค่ไหน

โดยหลัก ราษฎรจะจับผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่เจ้าพนักงานที่จัดการตามหมายจับขอให้ช่วย หรือผู้นั้นกระทำความผิดซึ่งหน้าที่ระบุไว้ในบัญชีท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (มาตรา 79 และ 82) เช่น ลักทรัพย์ วิ่งราวทรัพย์ ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์ และประทุษร้ายแก่ร่างกาย

• ความผิดซึ่งหน้า คือเห็นกำลังกระทำ หรือพบในอาการที่แทบไม่มีความสงสัยว่าเพิ่งกระทำผิดมาสด ๆ และสำหรับความผิดในบัญชีท้ายฯ รวมถึงการไล่จับโดยมีเสียงร้องเอะอะ หรือพบตัวใกล้ที่เกิดเหตุแทบจะทันทีพร้อมของที่ได้มาจากการกระทำผิด (มาตรา 80)
• ผู้จับต้องแจ้งว่าเขาต้องถูกจับ แล้วพาไปที่ทำการของพนักงานสอบสวนโดยทันที เจ้าพนักงานจะบันทึกชื่อ ที่อยู่ของผู้จับ และพฤติการณ์ของการจับไว้ (มาตรา 83 และ 84)
• ใช้กำลังได้เท่าที่เหมาะสมแก่พฤติการณ์ เมื่อคนที่จะถูกจับขัดขวางหรือพยายามหลบหนี (มาตรา 83) เมื่อควบคุมตัวได้แล้ว การเตะ ต่อย หรือทุบตีต่อไม่ได้รับความคุ้มครอง และเป็นความผิดฐานทำร้ายร่างกายได้ แม้อีกฝ่ายจะเป็นขโมยจริง

ถ้ายังเลือกได้ ควรโทรแจ้งตำรวจที่หมายเลข 191 แทนการลงมือเอง

ป้องกันตัวแล้วถูกแจ้งความหรือถูกฟ้อง

ถูกแจ้งความยังไม่ได้แปลว่ามีความผิด พนักงานสอบสวนรวบรวมพยานหลักฐานแล้วทำความเห็นควรสั่งฟ้องหรือสั่งไม่ฟ้องส่งให้พนักงานอัยการ ซึ่งเป็นผู้มีคำสั่ง (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 142 และ 143) ถ้าพยานหลักฐานแสดงชัดว่าเป็นการป้องกันโดยชอบ อัยการสั่งไม่ฟ้องได้โดยคดีไม่ต้องขึ้นศาล ถ้าขึ้นศาล ศาลจะชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานทั้งปวง และเมื่อมีความสงสัยตามสมควรว่าจำเลยกระทำผิดหรือไม่ ต้องยกประโยชน์แห่งความสงสัยให้จำเลย (มาตรา 227)

1. ยังถูกคุกคาม โทรแจ้งตำรวจ 191 และบันทึกวิดีโอไว้เป็นหลักฐาน
2. บาดเจ็บ ไปพบแพทย์ ขอใบรับรองแพทย์ และถ่ายภาพบาดแผล
3. รวบรวมพยาน จดชื่อและช่องทางติดต่อผู้เห็นเหตุการณ์ เก็บคลิปและภาพถ่ายทั้งหมดให้ทนายหรือพนักงานสอบสวน
4. ชั้นสอบสวน ผู้ต้องหามีสิทธิให้ทนายความหรือผู้ที่ตนไว้วางใจเข้าฟังการสอบปากคำ (มาตรา 134/3) คดีที่มีโทษจำคุก ถ้าไม่มีทนายและต้องการ รัฐจัดหาให้ (มาตรา 134/1) ดูสิทธิผู้ต้องหาเพิ่มเติมในบทความถูกหมายเรียกหรือถูกจับต้องทำอย่างไร
5. ชั้นศาล คดีที่มีโทษจำคุก ถ้าจำเลยไม่มีทนายและต้องการ ศาลตั้งทนายให้ โดยศาลจ่ายค่าตอบแทนและค่าใช้จ่ายของทนายเอง (มาตรา 173)

ปรึกษาทนายเรื่องคดีป้องกันตัว

รายละเอียดเล็ก ๆ เช่น ใครเริ่มก่อน อีกฝ่ายอยู่ห่างแค่ไหน ถืออะไรอยู่ หรือภัยสิ้นสุดตอนไหน ทำให้ผลคดีต่างกันได้มาก ทนายช่วยประเมินพยานหลักฐานและเตรียมข้อต่อสู้ได้ตั้งแต่ชั้นสอบสวน บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรี ทนายที่สนใจจะตอบกลับในแชตของแพลตฟอร์ม หรือค้นหาทนายคดีอาญาตามจังหวัดได้ทันที