เมื่อลูกไปทะเลาะวิวาทจนอีกฝ่ายบาดเจ็บ ทำทรัพย์สินของคนอื่นเสียหาย หรือถูกตำรวจเรียกไปสอบปากคำ คำถามแรกของพ่อแม่มักเป็นว่า ลูกจะต้องติดคุกไหม และพ่อแม่ต้องรับผิดชอบอะไรบ้าง กฎหมายไทยแยกเด็กและเยาวชนออกจากผู้ใหญ่ ทั้งเรื่องโทษ การจับกุม การสอบปากคำ และศาลที่พิจารณาคดี บทความนี้สรุปหลักสำคัญจากประมวลกฎหมายอาญา ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553
อายุเท่าไรจึงต้องรับโทษทางอาญา
ประมวลกฎหมายอาญาแบ่งความรับผิดตามอายุของผู้กระทำในขณะกระทำความผิด และตั้งแต่ปี 2565 เกณฑ์อายุตามมาตรา 73 เพิ่มจากไม่เกิน 10 ปีเป็นไม่เกิน 12 ปี
| อายุขณะกระทำความผิด | ผลทางกฎหมาย |
|---|---|
| ไม่เกิน 12 ปี | ไม่ต้องรับโทษ พนักงานสอบสวนส่งตัวเด็กให้พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายคุ้มครองเด็ก (มาตรา 73) |
| กว่า 12 ปี แต่ไม่เกิน 15 ปี | ไม่ต้องรับโทษ แต่ศาลใช้มาตรการแทนการลงโทษได้ (มาตรา 74) |
| กว่า 15 ปี แต่ต่ำกว่า 18 ปี | ศาลพิจารณาความรู้ผิดชอบและเรื่องอื่นทั้งหมดเกี่ยวกับตัวผู้นั้น ถ้าไม่สมควรลงโทษให้ใช้มาตรการตามมาตรา 74 ถ้าสมควรลงโทษให้ลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง (มาตรา 75) |
| ตั้งแต่ 18 ปี แต่ไม่เกิน 20 ปี | ศาลจะลดมาตราส่วนโทษลงหนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่งก็ได้ (มาตรา 76) |
คำว่าไม่ต้องรับโทษไม่ได้แปลว่าไม่มีผลอะไรตามมา ความเสียหายที่เกิดขึ้นยังต้องชดใช้ทางแพ่ง และพ่อแม่อาจต้องร่วมรับผิดด้วย
มาตรการที่ศาลใช้แทนการลงโทษ
สำหรับเด็กอายุกว่า 12 ปีแต่ไม่เกิน 15 ปี และเยาวชนที่ศาลเห็นว่าไม่สมควรลงโทษ ศาลเลือกใช้มาตรการตามมาตรา 74 ได้ ดังนี้
- ว่ากล่าวตักเตือนแล้วปล่อยตัวไป ถ้าเห็นสมควรจะเรียกพ่อแม่ ผู้ปกครอง หรือคนที่เด็กอาศัยอยู่ด้วยมาตักเตือนด้วยก็ได้
- มอบตัวให้พ่อแม่หรือผู้ปกครอง โดยวางข้อกำหนดให้ดูแลไม่ให้เด็กก่อเหตุร้ายตลอดเวลาที่ศาลกำหนด ซึ่งต้องไม่เกิน 3 ปี และกำหนดเงินที่พ่อแม่ต้องชำระต่อศาลครั้งละไม่เกิน 10,000 บาทเมื่อเด็กก่อเหตุร้ายขึ้น ศาลยังกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติและให้พนักงานคุมประพฤติดูแลได้ด้วย
- ส่งตัวไปสถานศึกษาหรือสถานฝึกและอบรม ตามเวลาที่ศาลกำหนด แต่ไม่เกินเวลาที่เด็กอายุครบ 18 ปี
ถ้าภายหลังพฤติการณ์เปลี่ยนไป ศาลเปลี่ยนแปลงคำสั่งเหล่านี้ได้
ตัวอย่าง ลูกอายุ 16 ปีชกต่อยเพื่อนจนบาดเจ็บ ความผิดฐานทำร้ายร่างกายจนเป็นอันตรายแก่กายหรือจิตใจมีโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ (ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 295) ถ้าศาลเห็นว่าสมควรลงโทษ มาตราส่วนโทษจะลดลงกึ่งหนึ่ง เหลือจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ถ้าศาลเห็นว่าไม่สมควรลงโทษ ก็ใช้มาตรการตามมาตรา 74 แทน และเพราะความผิดนี้มีโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกิน 5 ปี ถ้าครบเงื่อนไขอื่นก็พิจารณาใช้มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญาที่อธิบายด้านล่างได้ ส่วนค่ารักษาพยาบาลของเพื่อน ผู้เสียหายเรียกได้ทั้งจากลูกและพ่อแม่ เว้นแต่พ่อแม่พิสูจน์ได้ว่าได้ดูแลตามสมควรแล้ว
ถ้าลูกถูกจับหรือถูกเรียกไปสอบปากคำ
คดีที่เด็กหรือเยาวชนต้องหาว่ากระทำความผิดอยู่ในอำนาจของศาลเยาวชนและครอบครัว และมีขั้นตอนคุ้มครองเพิ่มจากคดีของผู้ใหญ่
- จับได้เฉพาะบางกรณี เด็กอายุไม่เกิน 15 ปีจะถูกจับได้เฉพาะเมื่อกระทำความผิดซึ่งหน้า หรือมีหมายจับหรือคำสั่งของศาล (พระราชบัญญัติศาลเยาวชนฯ มาตรา 66) ส่วนเยาวชนที่อายุมากกว่านั้นใช้หลักการจับตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา
- แจ้งข้อหา สิทธิ และแจ้งพ่อแม่ เจ้าหน้าที่ต้องแจ้งข้อหาและสิทธิให้เด็กทราบ และแจ้งให้พ่อแม่หรือผู้ปกครองรู้
- มีทนายความ ถ้าผู้ต้องหาอายุไม่เกิน 18 ปีในวันที่ถูกแจ้งข้อหาและยังไม่มีทนาย รัฐต้องจัดหาทนายให้ก่อนเริ่มถามคำให้การ (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 134/1)
- สอบปากคำแบบคุ้มครองเด็ก ในคดีความผิดเกี่ยวกับเพศ ความผิดเกี่ยวกับชีวิตและร่างกายที่ไม่ได้เกิดจากการชุลมุนต่อสู้ และความผิดอีกหลายกลุ่มที่กฎหมายระบุ การถามปากคำต้องทำในสถานที่ที่เหมาะสม โดยมีนักจิตวิทยาหรือนักสังคมสงเคราะห์ บุคคลที่เด็กร้องขอ และพนักงานอัยการร่วมอยู่ด้วย ส่วนคดีอื่นที่มีโทษจำคุก เด็กร้องขอให้ใช้วิธีนี้ได้ (มาตรา 133 ทวิ และ 134/2)
- ศาลตรวจสอบการจับ ต้องนำตัวเด็กไปศาลเยาวชนและครอบครัวภายใน 24 ชั่วโมงนับแต่ถึงที่ทำการของพนักงานสอบสวน เพื่อให้ศาลตรวจสอบการจับ (พระราชบัญญัติศาลเยาวชนฯ มาตรา 72)
กฎหมายยังห้ามบันทึกหรือเผยแพร่ภาพ เสียง หรือข้อความที่อาจทำให้คนอื่นรู้ว่าเด็กหรือเยาวชนที่ต้องหาว่ากระทำความผิดเป็นใคร รวมทั้งห้ามเปิดเผยประวัติการกระทำความผิด ที่อยู่ หรือสถานศึกษาของเด็ก (มาตรา 130) ผู้ฝ่าฝืนมีโทษจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ (มาตรา 192) การแชร์คลิปที่เห็นหน้าเด็กในโซเชียลจึงเป็นความผิดได้
มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญา
บางคดีจบได้โดยไม่ต้องฟ้องศาล ถ้าเข้าเงื่อนไขของพระราชบัญญัติศาลเยาวชนฯ มาตรา 86
- ความผิดมีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกิน 5 ปี
- เด็กหรือเยาวชนไม่เคยได้รับโทษจำคุกโดยคำพิพากษาถึงที่สุดมาก่อน เว้นแต่ความผิดที่ได้กระทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษ
- เด็กหรือเยาวชนสำนึกในการกระทำก่อนถูกฟ้อง
- ผู้เสียหายและเด็กหรือเยาวชนยินยอมตามแผนแก้ไขบำบัดฟื้นฟู
ผู้อำนวยการสถานพินิจเป็นผู้จัดทำแผนเสนอพนักงานอัยการ และศาลต้องพิจารณาแผนนั้นด้วย เมื่อเด็กปฏิบัติตามแผนครบ พนักงานอัยการจะมีคำสั่งไม่ฟ้อง และสิทธินำคดีอาญามาฟ้องเป็นอันระงับ ถ้าคดีถูกฟ้องไปแล้ว ก่อนศาลพิพากษา ศาลยังใช้แผนแก้ไขบำบัดฟื้นฟูแทนการพิพากษาได้ในบางคดีตามมาตรา 90
พ่อแม่ต้องรับผิดอะไรบ้าง
- รับผิดทางแพ่งร่วมกับลูก ผู้เยาว์ต้องรับผิดในผลที่ตนทำละเมิดเอง และพ่อแม่ต้องร่วมรับผิดด้วย เว้นแต่พิสูจน์ได้ว่าได้ใช้ความระมัดระวังตามสมควรแก่หน้าที่ดูแล (ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 429) หลักนี้ใช้แม้ลูกยังไม่ถึงอายุที่ต้องรับโทษทางอาญา
- ครูหรือผู้รับดูแลเด็ก ไม่ว่าดูแลเป็นประจำหรือชั่วคราว ต้องร่วมรับผิดในการละเมิดที่เด็กทำระหว่างอยู่ในความดูแลของตน ถ้าพิสูจน์ได้ว่าไม่ได้ใช้ความระมัดระวังตามสมควร (มาตรา 430) ต่างจากพ่อแม่ที่ต้องเป็นฝ่ายพิสูจน์ว่าตนดูแลดีแล้ว
- เงินตามข้อกำหนดของศาล ถ้าศาลมอบตัวเด็กให้พ่อแม่ตามมาตรา 74 พ่อแม่อาจต้องชำระเงินต่อศาลครั้งละไม่เกิน 10,000 บาทเมื่อเด็กก่อเหตุร้ายในช่วงเวลาที่ศาลกำหนด
- อายุความ ผู้เสียหายต้องฟ้องเรียกค่าเสียหายภายใน 1 ปีนับแต่รู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้ต้องรับผิด และไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันทำละเมิด แต่ถ้าการกระทำนั้นเป็นความผิดอาญาที่มีอายุความยาวกว่า ให้ใช้อายุความทางอาญาแทน (มาตรา 448)
เด็กชาวต่างชาติในประเทศไทย
ผู้ที่กระทำความผิดในราชอาณาจักรต้องรับโทษตามกฎหมายไทย (ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 4) หลักเรื่องอายุและขั้นตอนข้างต้นจึงใช้กับเด็กชาวต่างชาติด้วย ถ้าเด็กไม่เข้าใจภาษาไทย การสอบสวนและการพิจารณาต้องใช้ล่ามแปล (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 13)
ปรึกษาทนายเมื่อลูกมีคดี
คดีเด็กและเยาวชนมีขั้นตอนเฉพาะ ตั้งแต่การสอบปากคำ การขอใช้มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดี การตกลงกับผู้เสียหาย ไปจนถึงความรับผิดทางแพ่งของพ่อแม่ บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรี แล้วทนายที่สนใจจะติดต่อกลับผ่านแชตในแพลตฟอร์ม หรือค้นหาทนายด้านคดีอาญาและคดีครอบครัวตามประเภทคดีและจังหวัดได้ทันที
