ทุกวันนี้เราโพสต์รูป ตัดต่อคลิป และใส่เพลงประกอบกันได้ในไม่กี่วินาที แต่รูป เพลง และคลิปเกือบทุกชิ้นบนอินเทอร์เน็ตมีเจ้าของลิขสิทธิ์ การหยิบมาใช้โดยไม่ขออนุญาตจึงอาจเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ แม้จะไม่ได้ตั้งใจหรือไม่ได้ขายของก็ตาม บทความนี้สรุปหลักตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ให้เข้าใจง่าย

ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นเมื่อไร

ลิขสิทธิ์เกิดขึ้นทันทีที่ผู้สร้างสรรค์สร้างงานขึ้น ไม่ต้องจดทะเบียน (มาตรา 8) การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์ต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญาเป็นเพียงการบันทึกข้อมูลไว้เป็นหลักฐาน ไม่ใช่เงื่อนไขของความคุ้มครอง

โดยทั่วไปลิขสิทธิ์มีอยู่ตลอดอายุของผู้สร้างสรรค์ และต่อไปอีก 50 ปีหลังผู้สร้างสรรค์เสียชีวิต (มาตรา 19) รูปที่ไม่มีลายน้ำหรือไม่ได้เขียนว่า "สงวนลิขสิทธิ์" จึงไม่ได้แปลว่าใครก็ใช้ได้

แบบไหนถือว่าละเมิดลิขสิทธิ์

มาตรา 27 กำหนดว่า การกระทำต่อไปนี้แก่งานอันมีลิขสิทธิ์โดยไม่ได้รับอนุญาต ถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์

  • ทำซ้ำหรือดัดแปลง เช่น ดาวน์โหลดรูปแล้วนำมาใส่โพสต์ ตัดคลิปของคนอื่นมาตัดต่อใหม่ ครอปลายน้ำออก หรือแต่งรูปแล้วอ้างเป็นของตัวเอง
  • เผยแพร่ต่อสาธารณชน เช่น อัปโหลดคลิปที่ใส่เพลงของคนอื่นทั้งเพลง ไลฟ์สดโดยเปิดเพลงเป็นพื้นหลัง หรือเปิดเพลงให้ลูกค้าในร้านฟัง

นอกจากนี้ มาตรา 31 ยังเอาผิดคนที่รู้หรือควรรู้ว่างานนั้นทำขึ้นโดยละเมิด แล้วนำไปขาย เผยแพร่ต่อสาธารณชน แจกจ่าย หรือนำเข้า เพื่อหากำไร เช่น ขายไฟล์หรือสินค้าที่พิมพ์ลายของคนอื่น

การ์ดสรุป 6 กรณีที่พบบ่อย ว่าการใช้งานแบบใดเสี่ยงละเมิดลิขสิทธิ์ และแบบใดเข้าข้อยกเว้น

ข้อยกเว้น: ใช้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาต

กฎหมายไทยมีข้อยกเว้นที่คนมักเรียกว่า "การใช้ที่เป็นธรรม" แต่มีเงื่อนไขสำคัญสองข้อที่ต้องผ่านเสมอ คือ ต้องไม่ขัดต่อการหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และต้องไม่กระทบสิทธิของเจ้าของเกินสมควร (มาตรา 32 วรรคหนึ่ง) เมื่อผ่านสองข้อนี้แล้ว ตัวอย่างการใช้ที่ไม่ถือว่าละเมิด ได้แก่

  • วิจัยหรือศึกษา โดยไม่ได้หากำไร
  • ใช้เพื่อประโยชน์ของตนเอง หรือของตนเองกับคนในครอบครัวหรือญาติสนิท
  • ติชม วิจารณ์ หรือแนะนำผลงาน โดยระบุว่าใครเป็นเจ้าของ
  • เสนอรายงานข่าวทางสื่อมวลชน โดยระบุว่าใครเป็นเจ้าของ
  • ผู้สอนใช้ในการสอนของตน โดยไม่ได้หากำไร

การกล่าว คัดลอก หรืออ้างอิงบางตอนของงานตามสมควร โดยระบุว่าใครเป็นเจ้าของ ก็ไม่ถือว่าละเมิด หากผ่านเงื่อนไขสองข้อข้างต้น (มาตรา 33)

สิ่งที่ควรจำคือ การเขียนว่า "ขอบคุณภาพจาก..." หรือ "เครดิตเจ้าของ" ไม่ได้ทำให้การใช้ถูกกฎหมายโดยอัตโนมัติ ถ้าเอางานทั้งชิ้นไปใช้ในเพจขายของหรือโฆษณา ก็ยังเป็นการหาประโยชน์ที่แย่งตลาดของเจ้าของได้

โทษตามกฎหมาย

การกระทำ กรณีทั่วไป กรณีทำเพื่อการค้า
ทำซ้ำ ดัดแปลง เผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาต (มาตรา 27, โทษมาตรา 69) ปรับ 20,000-200,000 บาท จำคุก 6 เดือน-4 ปี หรือปรับ 100,000-800,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
ขายหรือเผยแพร่งานที่รู้ว่าละเมิด เพื่อหากำไร (มาตรา 31, โทษมาตรา 70) ปรับ 10,000-100,000 บาท จำคุก 3 เดือน-2 ปี หรือปรับ 50,000-400,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

ค่าปรับที่ชำระตามคำพิพากษา ครึ่งหนึ่งจ่ายให้เจ้าของลิขสิทธิ์ (มาตรา 76) และเจ้าของยังฟ้องเรียกค่าเสียหายทางแพ่งได้อีก โดยศาลกำหนดตามความร้ายแรงของความเสียหาย ถ้าจงใจทำให้งานแพร่หลายในวงกว้าง ศาลสั่งให้จ่ายเพิ่มได้ไม่เกินสองเท่า (มาตรา 64) คดีแพ่งต้องฟ้องภายใน 3 ปีนับแต่เจ้าของรู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้ละเมิด แต่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่วันละเมิด (มาตรา 63)

ความผิดตามกฎหมายลิขสิทธิ์เป็นความผิดอันยอมความได้ (มาตรา 66) เจ้าของต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ และคู่กรณีตกลงยอมความกันได้

เปิดเพลงในร้านต้องขออนุญาตไหม

การเปิดเพลงให้ลูกค้าฟังในร้านอาหาร ร้านกาแฟ หรือร้านค้า เป็นการเผยแพร่ต่อสาธารณชน จึงต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์หรือตัวแทนที่ได้รับมอบอำนาจ เว้นแต่เพลงนั้นหมดอายุความคุ้มครองแล้ว หรือเจ้าของอนุญาตให้ใช้ได้ทั่วไป

กรมทรัพย์สินทางปัญญาเปิดฐานข้อมูลเพลงที่มีการบริหารสิทธิเพื่อการค้า และฐานข้อมูลตัวแทนจัดเก็บค่าลิขสิทธิ์ ให้ตรวจได้ว่าเพลงใดอยู่กับใคร และตัวแทนคนไหนได้รับมอบอำนาจจริง โดยสแกน QR Code บนบัตรตัวแทน สอบถามได้ที่สายด่วนกรมทรัพย์สินทางปัญญา 1368

ถูกทวงค่าลิขสิทธิ์ ทำอย่างไรดี

ขั้นตอน 5 ข้อเมื่อถูกทวงค่าลิขสิทธิ์ ตั้งแต่ตรวจบัตรตัวแทนจนถึงปรึกษาทนาย

  1. ตั้งสติ อย่าเพิ่งจ่ายเงินสด ขอดูบัตรตัวแทนและหนังสือมอบอำนาจจากเจ้าของลิขสิทธิ์
  2. ตรวจสอบตัวแทน สแกน QR Code บนบัตร หรือโทรถามกรมทรัพย์สินทางปัญญา ดูว่าได้รับมอบอำนาจจริงและครอบคลุมงานชิ้นนั้นหรือไม่
  3. ขอดูหลักฐาน ว่างานใดถูกใช้ ใช้ที่ไหน เมื่อไร และเก็บสำเนาไว้
  4. หยุดการใช้งานไว้ก่อน เช่น ลบโพสต์หรือหยุดเปิดเพลงนั้น พร้อมบันทึกหลักฐานไว้
  5. ปรึกษาทนายก่อนเซ็นหรือจ่าย โดยเฉพาะเมื่อยอดที่เรียกสูง หรือถูกพาไปสถานีตำรวจ ทนายช่วยดูได้ว่าเข้าข้อยกเว้นหรือไม่ และเจรจายอมความให้เหมาะสม

ส่วนฝั่งเจ้าของงาน ถ้าเห็นรูปหรือคลิปของตัวเองถูกนำไปใช้ ควรบันทึกหน้าจอพร้อมลิงก์และวันเวลา แล้วแจ้งให้ผู้ใช้หรือแพลตฟอร์มนำออก กฎหมายลิขสิทธิ์ที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2565 วางขั้นตอนให้เจ้าของลิขสิทธิ์แจ้งผู้ให้บริการออนไลน์ให้นำเนื้อหาที่ละเมิดออกจากระบบได้

ตัวอย่าง

ร้านเสื้อผ้าออนไลน์นำรูปนางแบบจากเว็บไซต์ต่างประเทศมาใช้ขายสินค้า 10 รูป แม้จะเขียนเครดิตไว้ ก็เป็นการทำซ้ำและเผยแพร่เพื่อการค้า ซึ่งเสี่ยงต่อโทษจำคุก 6 เดือนถึง 4 ปี หรือปรับ 100,000-800,000 บาท ตามมาตรา 69 วรรคสอง ทางที่ปลอดภัยกว่าคือถ่ายรูปเอง ใช้รูปจากคลังภาพที่ซื้อสิทธิ์ถูกต้อง หรือขออนุญาตเจ้าของเป็นลายลักษณ์อักษร

วิธีใช้งานให้ปลอดภัย

  • ใช้รูป เพลง และคลิปที่สร้างเอง หรือจากคลังที่ระบุสิทธิ์การใช้ชัดเจน และอ่านเงื่อนไขว่าใช้เพื่อการค้าได้หรือไม่
  • ใช้คลังเพลงที่แพลตฟอร์มให้ใช้ในแอป ตามเงื่อนไขของแพลตฟอร์มนั้น
  • ขออนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษร เช่น อีเมลหรือข้อความแชต และเก็บไว้เป็นหลักฐาน
  • อ้างอิงเพียงบางตอนเท่าที่จำเป็นต่อการวิจารณ์หรือรายงานข่าว และระบุเจ้าของทุกครั้ง

ปรึกษาทนายเรื่องลิขสิทธิ์

เรื่องลิขสิทธิ์มีรายละเอียดเฉพาะกรณี ทั้งการดูว่าเข้าข้อยกเว้นหรือไม่ การเจรจาเมื่อถูกทวงค่าลิขสิทธิ์ และการปกป้องผลงานของตัวเอง บน Lawmanee คุณโพสต์เล่าเรื่องได้ฟรี ทนายที่สนใจจะตอบกลับในแชตของแพลตฟอร์ม หรือค้นหาทนายด้านทรัพย์สินทางปัญญาตามจังหวัดได้ทันที